Кандрат Крапіва (сапр.
Атраховіч Кандрат), нарадзіўся 05.03.1896 г. у вёсцы
Нізок Уздзенскага раёна Менскай вобласці ў
сялянскай сям'і.
Вучыўся ў
царкоўнапрыходскай школе ў вёсцы Нізок,
Уздзенскай народнай навучальні, 4-класнай
гарадской навучальні ў Стоўбцах, з якой
перавёўся ў такую ж навучальню ў Койданава (цяпер
Дзяржынск). Пасля заканчэння (1913) здаў экстэрнам
экзамен на званне народнага настаўніка. Восенню
1914 г. атрымаў месца настаўніка ў пачатковай
земскай школе ў вёсцы Мнішаны на Меншчыне.
Адпрацаваў год і быў мабілізаваны ў армію. У
сакавіку 1916 г. скончыў школу прапаршчыкаў.
Удзедьнічаў у баях на Румынскім фронце. Як
настаўнік у лютым 1918 г. дэмабілізаваны.
Настаўнічаў у вёсцы Каменка на Ўздзеншчыне. У
1920-1923 гг. - камандзір у Чырвонай Арміі. З 1924 г. зноў
настаўнічаў на Ўздзеншчыне ў пасёлку Астравок. У
1925 г. пераязджае ў Менск. Быў сябрам
літаратурнага аб'яднання «Маладняк» (да 1926),
потым «Узвышша». Скончыў
літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педфака
БДУ (1930). Працаваў інструктарам Цэнтральнага бюро
краязнаўства пры Інбелкульце (1925-1926), загадчыкам
аддзела ў часопісе «Полымя рэвалюцыі» (1932-1936).
Удзельнічаў у паходзе Савецкай Арміі ў Заходнюю
Беларусь (1939), у савецка-фінляндскай вайне 1939-1940
гг. На пачатку Вялікай Айчыннай вайны працаваў у
франтавой газеце «За Савецкую Беларусь», у 1943-1945
гг. рэдагаваў сатырычную газету-плакат «Раздавім
фашысцкую гадзіну». У пасляваенныя гады -
рэдактар часопіса «Вожык» (1945-1947), загадчык
сектара мовазнаўства Інстытута мовы і
літаратуры АН БССР (1947-1952), дырэктар Інстытута
мовазнаўства АН БССР (1952-1956). У 1946 г. у складзе
дэлегацыі БССР удзельнічаў у рабоце I сесіі
Генеральнай Асамблеі ААН. У 1956 - студзені 1982 гг. -
віцэ-прэзідэнт АН БССР. Са студзеня 1982 г. па
сакавік 1989 г. - вядучы навуковы
супрацоўнік-кансультант у аддзеле лексікалогіі
і лексікаграфіі Інстытута мовазнаўства імя
Якуба Коласа АН БССР. Доктар філалагічных навук,
акадэмік АН БССР. Неаднаразова абіраўся
дэпутатам (1947-1990), старшынёй Вярхоўнага Савета
БССР. Сябра СП СССР з 1934 г.
Герой Сацыялістычнай
Працы (1975). Узнагароджаны чатырма ордэнамі
Леніна, ордэнамі Кастрычніцкай Рэвалюцыі,
Чырвонага Сцяга, Працоўнага Чырвонага Сцяга,
Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Зоркі, Дружбы
народаў і медалямі.
Народны пісьменнік БССР
(1956). Заслужаны дзеяч навукі БССР (1978).
Памёр 07.01.1991 г.
Пісаць пачаў у 1922 г. Першыя
фельетоны і сатырычныя вершы надрукаваў у
газетах «Красноармейская правда» і «Савецкая
Беларусь» (1922). Аўтар кніг сатыры і гумару «Асцё»
(1925), «Крапіва» (1925, 4-е перапрацаванае, дапоўненае
выданне ў 1932), «Біблія» (1926), «Байкі» (1927), «Ухабы на
дарозе» (1930), «Пра нашых шкоднікаў, папоў ды
ўгоднікаў» (1930), «Хвядос - Чырвоны нос» (1931,
вершаваная казка), «Калючы строй» (1932), «Выбраныя
байкі» (1932), «Выбраныя вершы» (1935), «Выбраная
сатыра» (1938), «Выбраныя творы» (1941, 1947, 1948), «Смех і
гнеў» (1946), «Сатыра і гумар» (1954), «Жаба ў каляіне»
(1957), «Байкі, вершы, п'есы» (1960), «Сорак баек» (1966),
«Вершы і байкі» (1967, 1990), «Байкі і вершы» (1971),
«Пучок жыгучкі» (1973), а таксама кніжкі для дзяцей
«Загадкі дзеда Кандрата» (1986).
Аўтар п'ес «Канец дружбы»
(апублікавана і пастаўлена ў 1934), «Партызаны»
(апублікавана і пастаўлена ў 1937), «Хто смяецца
апошнім» (апублікавана і пастаўлена ў 1939, па
сцэнарыі аўтара пастаўлены ў 1954 г. аднайменны
кінафільм), «Проба агнём» (апублікавана і
пастаўлена ў 1943), «Валодзеў гальштук» (1945,
пастаўлена ў 1946, аднаактоўка), «Мілы чалавек» (1945,
1956, пастаўлена ў 1946), «З народам» (апублікавана і
пастаўлена ў 1948), «Пяюць жаваранкі» (апублікавана
і пастаўлена ў 1950, па сцэнарыі аўтара пастаўлены
ў 1953 г. аднайменны кінафільм), «Зацікаўленая
асоба» (апублікавана і пастаўлена ў 1953), «Людзі і
д'яблы» (апублікавана і пастаўлена ў 1958), «Брама
неўміручасці» (1973, пастаўлена ў 1974), «На вастрыі»
(1982, пастаўлена ў 1983).
Выдаў зборнікі прозы
«Апавяданні» (1926), «Людзі-суседзі» (1928), «Жывыя
праявы» (1930), раман «Мядзведзічы» (кн. 1, 1932), нарыс
«Герой Савецкага Саюза Міхаіл Сільніцкі» (1943).
Выдадзены Збор твораў у 3-х (1956), 4-х (1963), 5-ці (1974-1976),
Выбраныя творы ў 2 тамах (1986).
Аўтар літаратуразнаўчых і
крытычных артыкулаў, лінгвістычных прац, адзін з
навуковых рэдактараў (з Я.Коласам і П.Глебкам)
«Русско-белорусского словаря» (1953), навуковы
рэдактар «Беларуска-рускага слоўніка» (1962,
выданне 2-е перапрацаванае і дапоўненае ў 1988-1989),
«Русско-белорусского словаря» (выданне 2-е,
перапрацаванае і дапоўненае, 1982), «Тлумачальнага
слоўніка беларускай мовы» ў 5 тамах (1977-1984) і інш.
На беларускую мову
пераклаў асобныя працы К.Маркса, Ф.Энгельса,
У.І.Леніна, творы Дз.Фанвізіна, І.Крылова,
А.Пушкіна, М.Гогаля, А.Астроўскага, А.Чэхава,
У.Маякоўскага. А.Твардоўскага, Т.Шаўчэнкі і інш.
К.Крапіве тройчы
прысуджаліся Дзяржаўныя прэміі СССР: у 1941 г. - за
п'есу «Хто смяецца апошнім», у 1951 г. - за п'есу
«Пяюць жаваранкі», у 1971 г. - за комплекс прац у
галіне беларускай лінгвагеаграфіі. Лаўрэат
Дзяржаўнай прэміі БССР імя Янкі Купалы (1974) за
п'есу «Брама неўміручасці». |
